- ✓Sigortalı, sözleşme öncesinde rizikoyu değerlendirmeye yarayacak tüm önemli hususları bildirmek zorundadır.
- ✓Eksik veya hatalı beyan, duruma göre sözleşmenin iptaline veya tazminat oranının düşürülmesine yol açar.
- ✓Sözleşme sırasında rizikoyu artıran değişikliklerin derhal bildirilmesi gerekir.
- ✓İyi niyetle yapılan eksik beyanın sonuçları farklıdır; kasıtlı gizleme cezalandırılır.
- ✓Tüm beyanlar yazılı olarak yapılmalı; telefonla verilen bilgiler ispat edilemez.
Sözleşme Öncesi Beyan — "Azami İyi Niyet"
TTK'ya göre sigortalı, sözleşme kurulmadan önce sigortacıya rizikoyu değerlendirmesi için gerekli tüm önemli hususları bildirmekle yükümlüdür. Bu bilgiler poliçe sözleşmesinin dayandığı temel kabul edilir. Nakliyat sigortasında kritik beyanlar: eşyanın niteliği, değeri, ambalajı, taşıma güzergahı, taşıyıcı adı, geçmiş hasar geçmişi.
Bu yükümlülüğün hukuki dayanağı "uberrimae fidei" (utmost good faith) ilkesidir. Sigortacı genelde sadece sigortalının verdiği bilgilerle riski değerlendirir — fiziksel inceleme yapamaz. Bu nedenle sigortalının dürüst ve eksiksiz beyan yapması kritiktir; aksi halde poliçe geçersiz sayılabilir.
Eksik ve Hatalı Beyanın Sonuçları
TTK, beyan ihlalini iki kategoride inceler: (1) İyi niyetli eksik/hatalı beyan — sigortalı gerçekten unutmuş veya bilmiyor olabilir; (2) Kasıtlı beyan ihlali — gerçek durumu bilerek gizleme. Sonuçlar farklıdır.
İyi niyetli eksik beyanda sigortacı, primi gerçek duruma göre düzeltme veya — eğer bu riski üstlenmezdi denebilirse — sözleşmeden cayma hakkına sahiptir. Kasıtlı gizleme durumunda sözleşme en baştan hükümsüz kabul edilir ve ödenmiş primler iade edilmez. Pratikte nakliyat sigortasında, geçmiş hasar geçmişinin gizlenmesi veya ambalaj durumunun hatalı beyan edilmesi sık rastlanan durumlardır.
Sözleşme Süresince Bildirim — Risk Artışı
Sözleşme kurulduktan sonra rizikoyu artıran değişiklikler olursa sigortalı derhal sigortacıya bildirmelidir. Örnekler: planlanan güzergahın değişmesi, taşıyıcının farklı bir firma olması, yüklemenin beklenenden farklı koşullarda yapılması, transit ülke değişikliği.
Bildirim yapılmazsa ve hasar risk artışından kaynaklanırsa sigortacı tazminat ödeme yükümlülüğünden kurtulabilir. Ancak risk artışı ile hasar arasında illiyet bağı olmalıdır; bağımsız bir hasar durumunda tazminat devam eder. Eksper dosyasında bu illiyet tespiti kritik bir değerlendirmedir.
Pratik Örnek
Bir ihracatçı firma, son 3 yılda 4 nakliyat hasar dosyası yaşamıştır. Yeni sigorta başvurusunda "son 5 yılda hasar yok" beyanı verir. Sigortacı poliçeyi düzenler, prim %1,2 olur. Sonraki ihracatta hasar oluşur ve sigortacı araştırma yapar — önceki hasarlar ortaya çıkar. Sigortacı kasıtlı gizleme nedeniyle sözleşmeyi geçersiz sayar ve tazminat ödemez; ödenmiş prim de iade edilmez. Sigortalı dava açarsa da mahkeme sigortacıyı haklı bulur çünkü beyan ihlali kasıtlıdır.