- ✓Hague-Visby ve TTK, deniz taşıyıcının sorumluluktan kurtulabileceği 17 istisnai hal öngörür.
- ✓En kritik istisna "navigational fault" — denizcilik hatası (ticari hata değil) — taşıyıcının kaptan/mürettebatı sorumlu tutulmaz.
- ✓Doğal afetler, savaş, grev, gizli kusur (inherent vice) diğer sık başvurulan istisnalardır.
- ✓İstisnaların ispatı taşıyıcıdadır — sadece iddia yeterli değildir.
- ✓Modern uygulamada navigational fault istisnası tartışmalıdır; Rotterdam Kuralları bunu kaldırmayı öngörür.
Navigational Fault — Denizcilik Hatası
Hague-Visby'nin en eleştirilen istisnası navigational fault'tur (Madde 4/2/a). Taşıyıcı, kaptan veya mürettebatının denizcilik veya gemi yönetimindeki hatası nedeniyle oluşan hasardan sorumlu değildir. Örnekler: yanlış navigasyon, radar kullanım hatası, manevra hatası. Ancak "ticari hata" — yani ticari kararlarla ilgili (yükleme, stivaj, teslim) — taşıyıcıya aittir.
Bu ayrım pratikte zordur. Örneğin, frigorifik konteynerin sıcaklığının yanlış ayarlanması — denizcilik hatası mı yoksa ticari hata mı? Çoğu içtihat bunu ticari hata sayar çünkü yük kalitesini doğrudan etkiler. Navigasyon gerçekten gemi yönünün yanlış belirlenmesi gibi dar anlamda yorumlanır.
Gizli Kusur (Inherent Vice) ve Ambalaj Yetersizliği
Gizli kusur (inherent vice) — eşyanın doğası gereği olan kusurdur: meyvenin doğal olgunlaşması, metal kargonun paslanması, ahşabın nem çekmesi gibi. Taşıyıcı bu tür hasarlardan sorumlu değildir. Ancak taşıyıcının riski azaltmak için makul önlemler alması gerekir — frigorifik gereken kargoya normal konteyner tahsis ederse bu artık gizli kusur değil taşıyıcının kusurudur.
Ambalaj yetersizliği benzer şekilde istisna oluşturur. Göndericinin yetersiz paketlemesi nedeniyle oluşan hasar taşıyıcıya yüklenmez. Ancak taşıyıcı yüklemede ambalaj yetersizliğini görmüşse ve rezerv düşmemişse, bu savunmayı kaybeder — "clean bill of lading" taşıyıcının ambalajı onayladığı karinesi oluşturur.
Doğal Afet ve Mücbir Sebep
Hague-Visby 4/2/c,d,e maddeleri doğal afet (act of God), savaş halleri (act of war), genel güvenlik önlemleri (act of public enemies) istisnalarını getirir. Taşıyıcı bu durumlarda sorumlu değildir. Ancak eşyanın "perils of the sea" (deniz tehlikeleri) kapsamında olması gerekir — olağan deniz koşulları istisna değildir.
Örneğin, tipik Karadeniz fırtınası — bir denizcilik profesyoneli tarafından beklenebilir — mücbir sebep sayılmaz. Ancak nadiren görülen extreme bir fırtına veya tropikal siklon istisna oluşturabilir. Bu tespit meteorolojik delillerle ve denizcilik uzmanının bilirkişi raporuyla yapılır.
Pratik Örnek
İzmit'ten Doğu Asya'ya konteyner gemisiyle çelik rulolar taşınır. Tropikal nemli ortamda rulolar hafifçe paslanır. Alıcı hasar talep eder. Taşıyıcı savunmasında "inherent vice" ileri sürer — çeliğin doğal olarak nem çekme eğilimi vardır. Ancak eksper incelemesinde ruloların konteynerine nem emici koyulmadığı tespit edilir. Taşıyıcı, makul önlemi almadığı için inherent vice istisnasını ileri süremez; hasardan sorumlu tutulur. Ders: istisna iddiaları her zaman taşıyıcıyı korumaz.