Don Hasarı Analizi: GDD, Chill Hours ve Fenoloji Eşikleri
TARSİM don hasar analizi — BBCH fenoloji ölçeği, kritik sıcaklık T10, radyasyon vs advection donu, saha örnekleme metodolojisi.
- ✓Don hasarı (frost damage), bitkisel ürünün çiçek veya meyve aşamasında düşük sıcaklığa maruz kalması sonucu hücre yapısı bozulmasıdır. TARSİM'in en sık hasar kategorisi.
- ✓Kritik kavramlar: GDD (Growing Degree Days — büyüme derecesi), Chill Hours (üşüme saati), Phenology stages (fenoloji aşamaları), critical temperature thresholds.
- ✓Kritik sıcaklık ürüne ve fenoloji aşamasına göre değişir: Elma çiçeklenme -2.2°C, kayısı büyüyen meyve -1.1°C, kiraz tam çiçek -2.8°C. Süre kritiği: 30+ dakika.
- ✓Hasar tespiti: Meteoroloji kayıtları (WMO istasyonu veya yerel stasyon), fenoloji fotoğrafları, çiçek/meyve iç incelemesi (siyah göbekli kahverengi ovarium tipik).
- ✓Eksper analizi: olay gecesi min. sıcaklık + maruziyet süresi + fenoloji aşaması + ürün hassasiyeti → hasar % hesabı. TARSİM standart formu üzerinden rapor.
2024 Nisan sonu Marmara ve İç Anadolu — beklenmedik bir geç ilkbahar donu meyve bahçelerini vurdu. Elma, kiraz, kayısı ürünlerinde %40-80 kayıp. TARSİM 2 milyar TL tazminat ödedi. Don hasarı tarım sigortacılığının en dinamik alanlarından biridir; doğru analiz fenoloji, meteoroloji ve bitki fizyolojisini birleştirir. Bu yazıda bilimsel temelleri ve eksper metodolojisini ele alıyoruz.
Don Tipleri — Radyasyon vs Advection
| Özellik | Radyasyon Donu | Advection Donu |
|---|---|---|
| Sebep | Açık gökyüzü + durgun hava — yüzey ısısının uzaya ışıma | Soğuk hava kütlesi girişi (kuzey cephesi) |
| Koşullar | Gece açık, rüzgar 0-3 km/h, nem düşük | Gündüz dahil soğuk, rüzgar 10+ km/h |
| Süre | Gecelik (sabaha yakın min.) | 2-3 gün sürebilir |
| Yüzey vs Hava | Yüzey çok soğuk, 2m yukarıda daha ılık ("inversiyon") | Hava kütlesi her seviyede eşit soğuk |
| Korunma | Wind machine, yakma ısısı, sprinkle irrigation | Mümkün değil — kaçınmak lazım |
Growing Degree Days (GDD) — Büyüme Derecesi
Bitkinin gelişim hızı sıcaklıkla doğrudan ilişkilidir. GDD bu birikimi ölçen standart metrik — fenoloji aşamalarını tahmin eder.
Tbase — Bitkinin büyüme başlangıç sıcaklığı (ürüne göre):
Mısır: 10°C Soya: 10°C Buğday: 4.4°C
Elma: 7°C Şeftali: 7°C Üzüm: 10°C
GDD değeri sıfırın altına inmez (negatifse 0 sayılır)
Ürünün kritik aşamaya (çiçeklenme, meyve seti, olgunluk) ulaşması için gereken kümülatif GDD biliniyorsa eksper o tarihteki fenoloji aşamasını bilimsel olarak doğrular.
Fenoloji Aşamaları — BBCH Ölçeği
BBCH (Biologische Bundesanstalt, Bundessortenamt und Chemische Industrie) ölçeği, bitki gelişim aşamalarını 0-99 arası numaralandırır. Don hassasiyeti aşamaya göre değişir.
| Aşama | BBCH | Elma Kritik °C | Hasar |
|---|---|---|---|
| Kış uyku | 00 | -30°C | Çok dayanıklı |
| Tomurcuk kabarması | 51-54 | -5.5°C | Orta dayanıklı |
| Beyaz tomurcuk | 57 | -3.9°C | Hassaslaşıyor |
| Tam çiçek | 65 | -2.2°C | EN HASSAS |
| Meyve seti | 71 | -1.7°C | Çok hassas |
| Olgunluk | 80+ | -1°C | Yüzey hasarı |
Kritik Sıcaklık Eşikleri — Ürün × Aşama
"T10 Critical Temperature" — çiçek/meyvenin %10\'unun zarar gördüğü sıcaklık. "T90" — %90 zarar. Uygulamada T10 kullanılır:
| Ürün | Çiçeklenme T10 | Meyve seti T10 |
|---|---|---|
| Elma | -2.2°C | -1.7°C |
| Kiraz | -2.8°C | -1.1°C |
| Şeftali | -2.8°C | -1.1°C |
| Kayısı | -3.3°C | -1.1°C |
| Üzüm | -1.1°C (yeni sürgün) | -1°C |
| Zeytin | -2°C | Hasat döneminde -4°C |
Chill Hours — Üşüme Saati Gereksinimi
Meyve ağaçları kış uykusundan çıkabilmek için belirli sayıda "üşüme saati" (chill hours — 7.2°C altında geçirilen süre) gerektirir. Yetersiz chill hours yanlış çiçeklenme ve düşük meyve tutma. TARSİM chill hours eksikliği sigortası değil — ama dolaylı olarak sürgün kalitesi ve dolayısıyla don hassasiyetine etki eder.
| Ürün | Gereken Chill Hours |
|---|---|
| Elma (Starkrimson) | 800-1.200 |
| Kiraz | 800-1.100 |
| Şeftali | 400-1.100 (çeşide göre) |
| Kayısı | 300-900 |
| Üzüm | 150-400 |
Eksper Saha Hasar Tespiti
1. Meteoroloji Verileri
- WMO standardı resmi istasyon verileri (MGM — Meteoroloji Genel Müdürlüğü)
- En yakın istasyon mesafesi ve rakım farkı (yükseklik her 100m için 0.6°C\'ye kadar fark)
- Saat bazlı sıcaklık grafiği — min. sıcaklığın süresi
- Nem ve rüzgar kayıtları (radyasyon donu tespiti için)
- Yerel özel istasyon verisi (varsa — drone/sensör ağı)
2. Fenoloji Tespiti
- Örnek çiçek/meyve açma yapılır
- Ovaryum (döl yatağı) rengi kontrol edilir:
- Yeşil — sağlam: hasarsız
- Sulu, yeşilimsi — kısmi hasar: gelişim yavaş
- Kahverengi, siyah göbekli — ölmüş: tam hasar
- Meyve seti oranı — ağaç başına örnekleme (4 yönden 20 çiçek)
3. Örnekleme Metodolojisi
- Parseller büyüklüğüne göre 5-20 nokta seçilir (W deseni veya grid)
- Her noktada 10-20 çiçek/meyve muayenesi
- Hasar oranı ortalama hesaplanır
- Alan bazlı extrapolation
Hasar Hesap Örneği
Olay: 15.04.2026 gecesi, min. -3.5°C, 2 saat süre
Fenoloji: Tam çiçek (BBCH 65)
Kritik sıcaklık: -2.2°C (T10)
Gerçek sıcaklık: -3.5°C (1.3°C altında)
Süre etkisi: 2 saat — önemli maruziyet
Saha örnekleme:
15 nokta × 20 çiçek = 300 muayene
Siyah göbekli (ölü): 228 (%76)
Kısmi hasar: 45 (%15)
Sağlam: 27 (%9)
Efektif hasar oranı: %76 + (%15 × 0.5) = %83.5
TARSİM Tazminat:
Sigorta bedeli: 2.500.000 TL (100 dekar × 25.000 TL)
Brüt hasar: 2.500.000 × 0.835 = 2.087.500 TL
Muafiyet (don paketi): %33 oransal tenzilat
Net tazminat: 2.087.500 × (1-0.33) = 1.398.625 TL
Don Koruma Yöntemleri (Eksperin Bildiklerini Raporlaması)
- Wind Machine (rüzgar tribünü): Radyasyon donunda inversiyonu kırar. 1 cihaz 4-6 hektar.
- Overhead Sprinkler: Suyun donarken ısı açığa çıkarması (latent heat of fusion — 80 cal/g). En etkili.
- Frost Candle / Heater: Lokal ısıtma. Eski yöntem, hala kullanılır.
- Helicopter: Büyük bahçeler için. Pahalı ama hızlı.
- Row Cover / Fleece: Küçük bahçelerde örtü.
Eksper raporda sigortalının koruma önlemleri aldığını veya almadığını belgelemeli. "Makul önlem" yükümlülüğü TARSİM Genel Şartlarında vardır — ihmal tazminatı etkiler.
İklim Değişikliği ve Don Hasar Trendi
Son 10 yılda Türkiye\'de ilkbahar donları artmıştır — iklim değişikliği kış ısınmasıyla ağaçların erken uyanmasına, sonra geç don dalgasının hassas aşamada yakalaması. 2021, 2024 ve 2025 büyük don olayları bu yapının sonucudur. TARSİM 2022\'den itibaren bazı bölgelerde don paketi primlerini artırmıştır.
Kaynaklar
- TARSİM — Bitkisel Ürün Sigortası Genel Şartları
- FAO — Frost Protection: Fundamentals, Practice and Economics (2005)
- University of California — Critical Temperatures for Frost Damage on Fruit Trees
- BBCH Monograph — Growth Stages of Plants (2nd Edition)
- Meteoroloji Genel Müdürlüğü — MGM
İlgili yazılar: TARSİM tarım sigortası rehberi, Hasar fotoğrafı.
Sık Sorulan Sorular
En yakın MGM istasyonu 20 km uzakta, verileri kullanabilir miyim?+
Çiçek siyahlaşması sadece dondan mı oluşur?+
TARSİM don paketi zorunlu mu?+
Don sigortası ne zaman başlar, ne zaman biter?+
Wind machine'im var ama çalıştıramadım, tazminat etkilenir mi?+
Mevzuat değişiklikleri, yeni hesaplama araçları ve hasar dosyalarından pratik notlar — haftada bir, sadece değerli olduğunda.
İstediğiniz zaman tek tıkla abonelikten çıkabilirsiniz. E-posta adresiniz üçüncü taraflarla paylaşılmaz.
İlgili Yazılar
Tüm Blog →Bilgiyi pratiğe dönüştürün
Bu yazıdaki hesaplamaları ve mevzuat bilgisini tek platformda — belgeleri yükleyin, AI raporunuzu 5 dakikada hazırlasın.