Taşıma Gecikme Tazminatı: CMR m.23/5 ve Navlun Tavanı
Taşıma gecikmesi ticari zararı nasıl tazmin edilir? CMR Madde 23/5 navlun tavanı, ihbar süresi ve 5 pratik zarar tipi.
- ✓Taşıma gecikmesi (delay in delivery), sözleşmede anlaşılan veya makul sürede malın teslim edilmemesidir.
- ✓CMR m.23/5 gecikme tazminatının üst sınırını açıkça navlun bedeli olarak belirler — zarar ne kadar büyükse de navlunu aşamaz.
- ✓Gecikme için özel ihbar süresi: CMR'de 21 takvim günü (teslim tarihinden itibaren), Hague-Visby'de TTK'ya göre değişir.
- ✓Özel menfaat beyan edilmişse (CMR m.26) 23/5 limiti kaldırılır; yüksek ticari kayıplar için ön ödeme ek primi ile yüksek limit alınabilir.
- ✓Eksper raporu gecikme sürecini tarih tarih belgelemeli; piyasa kaybı, ceza-sözleşme, fiyat düşüşü gibi alt zararları ayrı hesaplamalıdır.
Türkiye'den Almanya'ya giden bir tekstil yükü 5 gün gecikti; alıcı ceza-sözleşme uygulayıp fatura tutarının %15'ini indirdi. Sigortalı bu kaybı taşıyıcıdan talep edebilir mi? Evet, ama CMR m.23/5 bir tavan koyar. Bu yazıda gecikme tazminatının hukuki çerçevesini, hesaplama yöntemini ve eksper raporunun rolünü ele alıyoruz.
Taşıma Gecikmesi Nedir?
CMR m.19 gecikmeyi şöyle tanımlar: Taşıyıcı, kararlaştırılan teslim süresi içinde malı teslim etmezse; süre belirlenmemişse özenli bir taşıyıcının benzer koşullarda yapacağı makul süreyi aşarsa gecikmiş sayılır. Gecikmenin tazminatı iki kalemde incelenir:
- Malın fiziksel zararı: Gecikme süresince bozulma, paslanma, soğuk zincir kopması. Bu klasik hasar tazminatıdır (8,33 SDR/kg).
- Ticari gecikme zararı: Mal sağlam geldi ama geç geldi — fiyat düştü, ceza-sözleşme, kaçırılan sezon, satış iptali. Bu "gecikme zararı" başlığı altında ayrı tazminattır.
CMR m.23/5 — Tam Metin
"Madde 19 hükümlerine göre bir gecikme olması halinde ve bu gecikme nedeniyle hak sahibinin zarar gördüğünün kanıtlanması durumunda taşıyıcı, taşıma ücretini geçmemek üzere zararın kanıtlanan miktarı kadar tazminat öder."
Bu madde iki temel kural getirir:
- İspat yükü hak sahibinde: Yük ilgilisi gecikme sonucu uğradığı zararı somut olarak kanıtlamalıdır. Soyut "kaçırılan fırsat" iddiası yetmez.
- Tazminat tavanı navlun: Ne kadar büyük zarar kanıtlanırsa kanıtlansın, tazminat taşıma ücretinden fazla olamaz.
Hesaplama — Navlunun Rolü
+ Ceza-Sözleşme
+ Fiyat Düşüşü × Yük Miktarı
+ Kaçırılan Sezon Kaybı (kanıtlanabilirse)
Ödenen = MIN(Ticari Zarar, Taşıma Ücreti / Navlun)
Örnek: Taşıma navlunu 4.500 EUR. Alıcı firma 5 günlük gecikme nedeniyle ceza-sözleşme olarak 12.000 EUR kesti. CMR 23/5 tavanı: 4.500 EUR. Sigortacı 12.000 EUR değil sadece 4.500 EUR rücu edebilir. Fark (7.500 EUR) sigortalıda veya sigortacıda kalır.
Gecikme İhbar Süresi
CMR m.30/3 gecikme için özel süre getirir: teslim tarihinden itibaren 21 takvim günüiçinde yazılı olarak taşıyıcıya bildirilmeli. Hasar için 7 iş gününden (m.30/2) farklı — takvim günü olması ve sürenin daha uzun olması gecikmeye özgüdür.
Özel Menfaat Beyanı — CMR m.26
Yüksek değerli veya acil teslim gerektiren mallarda CMR m.26 "Declaration of Special Interest in Delivery" (teslimde özel menfaat beyanı) imkanı sunar. Gönderen ek prim ödeyerek CMR belgesine gecikme halinde uygulanacak ek tazminat limitini yazdırır.
- Özel menfaat beyanı CMR belgesinin 7. kutusuna yazılır
- Navlun tavanı yerine beyan edilen özel menfaat limitine kadar tazminat ödenir
- İspat yükü yine hak sahibinde — beyan otomatik tazminat vermez, zarar kanıtlanmalı
- Uygulamada nadirdir; genelde acil ve değerli proje yüklerinde görülür
Gecikmeden Doğabilecek Tipik Zararlar
| Zarar Tipi | Örnek | İspat |
|---|---|---|
| Ceza-sözleşme | Alıcı B/L'de yazılı "delay clause" uygulamış | Alıcı sözleşmesi + ödeme talep belgesi |
| Piyasa fiyat düşüşü | Mevsim geçti, fiyatlar düştü | Sektör fiyat endeksleri, alıcı iletişimi, bench işlemleri |
| Satış iptali | Alıcı mal ulaşmadığı için siparişi iptal etti | İptal emri yazışması, alternatif satış belgesi |
| Üretim durması | Geç gelen hammadde üretim hattını durdurdu | Üretim kayıpları, işçilik ödemeleri |
| Stok depolama maliyeti | Beklerken depo kirası, elleçleme | Depo faturası |
Gecikme Tazminatı — Mevzuat Karşılaştırma
| Rejim | Tavan | İhbar Süresi |
|---|---|---|
| CMR m.23/5 | Navlun | 21 takvim günü |
| Hague-Visby | Açık hüküm yok (TTK m.1178/2 ile hasar rejimi) | — |
| Hamburg Kuralları m.6 | Navlunun 2,5 katı veya paket limiti (yüksek olan) | 60 takvim günü |
| Montreal m.19 (hava) | 22 SDR/kg (birleşik — hasar + gecikme toplam) | 21 gün |
| TTK m.875 (yurt içi) | Navlun ile sınırlı | 1 hafta (TTK m.889) |
Sık Sorulan Sorular
Gecikme hem fiziksel hem ticari zarar yarattı — iki ayrı tavan mı uygulanır?+
Taşıyıcı "makul süre" tanımından kaçabilir mi?+
Sigortalıyım, gecikme zararımı sigorta öder mi?+
Navlun ücreti tavan ama CMR'de gösterilmiyor — ne yaparım?+
Kaynaklar
- CMR m.19, m.23/5, m.26, m.30/3
- TTK m.875, m.889 — Yurt içi karayolu gecikme
- Hamburg Kuralları m.6 — Deniz gecikme tavanı
- Montreal Konvansiyonu m.19, m.22 — Havayolu yük gecikme
İlgili yazılar: CMR ihbar süreleri, CMR 8,33 SDR limiti, rücu hakkı halefiyet.
Mevzuat değişiklikleri, yeni hesaplama araçları ve hasar dosyalarından pratik notlar — haftada bir, sadece değerli olduğunda.
İstediğiniz zaman tek tıkla abonelikten çıkabilirsiniz. E-posta adresiniz üçüncü taraflarla paylaşılmaz.
İlgili Yazılar
Tüm Blog →Bilgiyi pratiğe dönüştürün
Bu yazıdaki hesaplamaları ve mevzuat bilgisini tek platformda — belgeleri yükleyin, AI raporunuzu 5 dakikada hazırlasın.