- ✓Madde 23/1: Kayıp tazminatı, yükleme yerindeki eşyanın değerine göre hesaplanır.
- ✓Madde 23/2: "Eşyanın değeri" borsa fiyatı veya cari fiyat; yoksa aynı tür/kalitedeki emtianın olağan değeri.
- ✓Madde 23/3: Tazminat brüt kg başına 8,33 SDR (Özel Çekme Hakkı) ile sınırlıdır.
- ✓Madde 23/4: Navlun, gümrük ücreti ve benzer diğer masraflar tazminata eklenir ama sınır kapsamındadır.
- ✓Madde 23/5: Gecikme tazminatı navlun tutarını aşamaz (Madde 19 ile bağlantılı).
Yük Değeri Tespiti
Madde 23/1-2 uyarınca tazminat, eşyanın yükleme yerindeki ve yükleme zamanındaki değerine göre hesaplanır. Bu değer tespiti için sırayla şu kaynaklar kullanılır: (1) yükleme anındaki borsa fiyatı varsa, (2) yoksa cari pazar fiyatı, (3) her ikisi de yoksa benzer türdeki emtianın olağan değeri.
Pratikte eksperler çoğunlukla fatura tutarını esas alır, ancak bu her zaman doğru değildir. Fatura alıcıyla satıcı arasındaki ticari değeri gösterir; CMR'nin aradığı değer "yükleme yerinde" ve "yükleme zamanında"dır. Transfer pricing manipülasyonları olabilecek ilişkili taraflar arasındaki satımlarda farklılık gözetilmelidir.
8,33 SDR/kg Sınırı Formülü
Madde 23/3 kritik sınırı koyar: "Tazminat, eksik veya hasarlı yükün brüt ağırlığının kilogramı başına 8,33 hesap birimini (SDR) aşamaz." Formül: Azami Tazminat = Brüt Ağırlık (kg) × 8,33 × SDR Kuru (TL). SDR (Special Drawing Rights) IMF'nin uluslararası rezerv birimidir; TCMB günlük kurunu yayımlar.
Önemli detay: brüt ağırlık — ambalaj dahil. Bu, sigortalı lehine bir noktadır. Eğer yük değeri bu sınırın altındaysa gerçek değer ödenir; üstündeyse sınır uygulanır ve fark alıcının kaybı olarak kalır (ancak Madde 24/26 ile önceden beyan yapıldıysa sınır aşılabilir).
Ek Masraflar ve Navlun
Madde 23/4, yük değerine ek olarak şu kalemlerin tazminata eklenebileceğini belirtir: navlun bedeli, gümrük vergileri, taşımayla ilgili diğer masraflar (örneğin gümrük mali müşaviri, özel depolama, soğuk zincir operasyonu). Ancak bunlar toplam tazminatın 8,33 SDR sınırı içinde değerlendirilir.
Pratik uygulama: toplam tazminat = yük değeri + navlun + gümrük + masraflar. Bu tutar 8,33 SDR sınırının altındaysa aynen ödenir; üstündeyse sınır uygulanır. Bu nedenle yüksek değerli kargolarda Madde 24/26 önceden beyan mekanizması önemlidir.
Pratik Örnek
Türk distribütör, İspanya'dan 800 kg brüt ağırlıklı elektronik ekipman ithal etmiş. Yükün fatura tutarı 200.000 EUR (~7.000.000 TL). Taşımada kayıp yaşanır. Madde 23/3 sınırı: 800 × 8,33 × 45 TL (SDR) = 299.880 TL. Gerçek değer sınırın çok üstünde; taşıyıcı sadece 299.880 TL öder. Distribütörün kayıp: 7.000.000 − 299.880 = ~6.700.000 TL. Bu kayıp, distribütörün ayrı bir nakliyat sigortası poliçesi olmadığı için üstleneceği zarardır. Dosya dersi: yüksek değerli kargoda Madde 24 değer beyanı veya ek sigorta şart.