- ✓Madde 18/1: Madde 17/2 (genel istisnalar) kapsamındaki savunmaları ispat etme yükü taşıyıcıdadır.
- ✓Madde 18/2: Madde 17/4 (özel riskler) kapsamında karine taşıyıcı lehinedir, ancak alıcı karineyi çürütebilir.
- ✓Alıcının temel ispat yükü: hasarın varlığı + teslim sırasında mevcut olduğu (Madde 30 ihbar süresi burada kritik).
- ✓Taşıyıcının ispat yükü: istisnanın koşullarının somut olarak gerçekleştiği — genel iddia yetersiz.
- ✓Mahkemeler standart olarak "preponderance of evidence" (delil üstünlüğü) kriterini kullanır; kesin ispat aranmaz.
Temel Kural — Taşıyıcının İspat Yükü
Madde 18/1 net bir kural koyar: Madde 17/2'deki istisnai hallerden birine dayanmak isteyen taşıyıcı, o istisnanın gerçekleştiğini kanıtlamakla yükümlüdür. Bu, hasar davalarında sıkça unutulan bir prensiptir — sigortalılar genelde tüm hasarı ve nedenselliği ispat etmek zorundaymış gibi hareket eder, ama CMR bu yükü taşıyıcıya devreder.
Alıcının ve sigortalının ispat etmesi gereken iki temel unsur vardır: (a) hasarın varlığı ve büyüklüğü, (b) hasarın teslim sırasında mevcut olduğu veya taşıyıcının kontrolü altındayken oluştuğu. Bu iki unsur ispat edildikten sonra, ispat yükü taşıyıcıya geçer.
Özel Riskler Karinesi — 17/4 Halleri
Madde 18/2, Madde 17/4'teki özel risklerde karine dağılımını tersine çevirir. Taşıyıcı, zararın bu özel risklerden birinden kaynaklanmış "olabileceğini" gösterirse, zararın bu riskten kaynaklandığı karine olarak kabul edilir. Alıcı, karineyi çürütmek için zararın somut olarak başka bir nedenden (taşıyıcının ihmali) doğduğunu ispat etmelidir.
Bu düzen, eşyanın doğal olarak bazı risklere maruz kalabileceği durumları (örn. ambalajın doğası gereği yeterli olup olmadığı, hayvan taşımacılığındaki stres riskleri) kabul eder ve taşıyıcıya makul bir savunma alanı tanır. Ancak karinenin çürütülebilir olması alıcıyı tamamen çaresiz bırakmaz.
Pratik Delil Standartları
Türk mahkemeleri CMR davalarında mutlak ispat değil, "delil üstünlüğü" (preponderance of evidence) standardı kullanır. Bu, iddia edilen vakıanın gerçekleşme ihtimalinin diğer olasılıklardan yüksek olduğunu göstermek anlamına gelir. Eksper raporu, fotoğraflar, teslim tutanakları, CMR belgesi şerhleri — bu deliller birlikte değerlendirilir.
Taşıyıcı için delil örnekleri: seyir defterleri, GPS kayıtları, gümrük belgeleri, yükleme/boşaltma raporları, tanık ifadeleri, hava durumu raporları. Bir istisna iddiasının başarısı, bu belgelerin birlikte gösterdiği tablonun ikna ediciliğine bağlıdır.
Pratik Örnek
Bir Türk mobilyacı, Almanya'ya CMR koşulu ile 50 oda takımı gönderir. Alıcı 5 takımın kırılarak geldiğini bildirir. İspat yükü dağılımı: (1) Alıcı — hasarın varlığını ispat eder (fotoğraflar, eksper raporu, teslim anında şerh). (2) Taşıyıcı — "ambalaj yetersizliği" (17/4 özel risk) savunması ileri sürer. (3) Alıcı — CMR'deki "temiz yükleme" kaydını göstererek taşıyıcının yüklemede ambalajı kontrol edip rezerv düşmediğini, dolayısıyla ambalaj savunmasını kaybettiğini ispat eder. Sonuç: taşıyıcı sorumludur.